Spośród wszystkich figur retorycznych, chiazm uchodzi za jedną z najbardziej wysublimowanych. Jeden z najbardziej znanych cytatów politycznych ma formę właśnie chiazmu. "Nie pytaj, co Twój kraj może zrobić dla Ciebie, zapytaj, co Ty możesz zrobić dla Twojego kraju" - te słowa stały się już klasykiem. Jak konstruować podobnie brzmiące partie swoich wystapień?
Chiazm ma formułę AB-BA. Analizując zatem słynne słowa JFK, możemy wyróżnić dwa elementy, które w poniższym schemacie oznaczymy literami A i B:
A - Ty/Ciebie
B - Twój kraj
"Nie pytaj, co Twój kraj (A) może zrobić dla Ciebie (B), zapytaj, co Ty (B) możesz zrobić dla Twojego kraju (A)"
Cała formuła opiera się więc na odwróceniu szyku dwóch sąsiadujących zdań, tak by oba były względem siebie symetryczne. Słowo chiazm pochodzi od greckiej litery X. Figura ta dostała właśnie taką nazwę, bo układ słów w tej konstrukcji krzyżuje się jak ramiona litery X.
Od czasów antycznych była ona szeroko stosowana w retoryce i uchodzi za jedną z najbardziej wytwornych. Wszystko dlatego, że konstrukcja ta nadaje treści wyrazisty kontrast - jedna strona jest dokładnym przeciwieństwem drugiej. To dodaje wyrażonym w ten sposób myślom błyskotliwości.
Słynne chiazmy:
Nie przygotowując się do działania, przygotowujesz się do porażki (Benjamin Franklin)
Zwycięzcy nigdy się nie poddają, a ci, co się poddają, nigdy nie zwyciężają (Vince Lombardi)
Bój się, gdy inni są chciwi, bądź chciwy, gdy inni się boją (Warren Buffet)
Nigdy nie pozwól, by głupiec cię pocałował, ani by pocałunek cię ogłupił (anonim)
Jemy, aby żyć, nie żyjemy, aby jeść (Sokrates)
Kilka przykładów chiazmów do zastosowania w prezentacji biznesowej:
Nie twórz produktów dla zysku; twórz zysk dzięki produktom.
Buduj relacje, gdy inni patrzą na liczby; patrz na liczby, gdy inni budują tylko relacje.
Reaguj, gdy inni zwlekają; zwlekaj, gdy inni reagują pochopnie.
Klient wspiera firmę, gdy firma wspiera klienta.
Z chiazmem należy jednak uważać. Jeśli wyrażone w ten sposób myśli nie będą się logicznie łączyć, albo będą nieprawdziwe - efekt może być wręcz odwrotny od zamierzonego.
Nie przesadzajmy też z nadmiarem tego rodzaju struktury w obrębie jednej prezentacji. Niektóre chiazmy (np. "Zwycięzcy nigdy się nie poddają, a ci, co się poddają, nigdy nie zwyciężają") w pewnych kręgach trącają nachalnym wyszukaniem, a to prosta droga do banalizacji głównego przekazu, jakim chcemy się podzielić z publicznością.
Piotr Garlej
